عن إبراهیم بن أبی محمود قال: سألت أبا الحسن الرضا علیه السلام عن قول الله تعالی <وَ تَرَکَهُمْ فی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُون > فقال: إنّ الله تبارک وتعالی لا یوصف بالترک کما یوصف خلقه، ولکنّه متی علم أنّهم لا یرجعون عن الکفر والضلال منعهم المعاونه واللطف، وخلّی بینهم وبین اختیارهم.

قال: وسألته عن قول الله عزّوجلّ <خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِم> قال: الختم هو الطبع علی قلوب الکفّار عقوبه علی کفرهم.کما قال الله عزّ وجلّ: <بل طبع الله علیها بکفرهم فلا یؤمنون إلّا قلیلاً>


قال: وسألته عن الله عزّ وجلّ هل یجبر عباده علی المعاصی؟ فقال: بل یخیّرهم ویمهلهم حتی یتوبوا، قلت: فهل یکلّف عباده ما لا یطیقون؟ فقال: کیف یفعل ذلک وهو یقول: <وَ ما رَبُّکَ بِظَلاًمٍ لِلْعَبید>.

ثم قال علیه السلام: حدّثنی أبی موسی بن جعفر عن أبیه جعفر بن محمد؟عهم؟ أنّه قال: من زعم أنّ الله تعالی _ یجبر عباده علی المعاصی أو یکلّفهم ما لا یطیقون فلا تأکلوا ذبیحته، ولا تقبلوا شهادته، ولا تصلّوا ورائه، ولا تعطوه من الزکاه شیئاً.(1)

ابراهیم بن ابی محمود گوید: از امام رضا علیه السلام درباره معنای فرموده خداوند متعال: "و ایشان را در تاریکی ها وا گذاشت پس نمی بینند" پرسیدم، حضرت فرمودند:

همانا خداوند تبارک و تعالی مانند خلق خود به ترک کردن و واگذاشتن نسبت داده نمی شود، ولی هر گاه که دید ایشان از کفر و گمراهی خود دست برنمی دارند لطف و کمک را از ایشان باز داشته، و بین ایشان و اختیارشان مانع نمی گردد.

گوید:: و پرسیدم درباره فرموده خداوند عزّ و جلّ: "خداوند بر دل ها و گوش های ایشان مهر زد.

حضرت فرمودند: ختم به معنای مهر زدن بر قلوب اهل کفر به عقوبت کفرشان می باشد.

چنانکه خداوند عزّ و جلّ می فرماید: "خداوند به خاطر کفرشان بر دلهایشان مهر زد پس ایمان نمی آورند جز گروهی اندک".

گوید: و پرسیدم آیا خداوند متعال بندگانش را به گناهان مجبور می دارد؟

امام علیه السلام فرمودند: بلکه ایشان را مخیر می سازد و مهلت می دهد که باز گردند و توبه کنند.

گفتم: آیا بندگان را به چیزهایی تکلیف می کند که قدرت بر آن نداشته باشند؟

فرمودند: چگونه چنان کند در حالی که خودش می فرماید: "پروردگار تو به بندگان ستم نمی کند".

1- . عیون اخبار الرضا علیه السلام، 1/101.


سپس فرمودند: پدرم موسی بن جعفر از پدرشان جعفر بن محمد؟عهم؟ نقل فرمودند که آن حضرت بیان داشتند: هر کس گمان کند خداوند تعالی بندگانش را مجبور به انجام گناهان می سازد، یا ایشان را به چیزهایی تکلیف می کند که قدرت بر آن را ندارند، نه ذبیحه اش را بخورید، و نه شهادتش را قبول کنید، و نه پشت سرش نماز بخوانید، و نه به او زکات بدهید.

... دخلت علی علیّ بن موسی الرضا بمرو، فقلت له: یابن رسول الله ، روی لنا عن الصادق جعفر بن محمّد؟عهما؟ قال: إنّه لا جبر ولا تفویض بل أمر بین أمرین، فما معناه؟

قال: من زعم أنّ الله یفعل أفعالنا ثمّ یعذّبنا علیه فقد قال بالجبر، ومن زعم أن الله عزّ وجلّ فوّض أمر الخلق والرزق إلی حججه؟عهم؟ فقد قال بالتفویض، والقائل بالجبر کافر، والقائل بالتفویض مشرک، فقلت له: یابن رسول الله فما أمر بین أمرین؟ فقال: وجود السبیل إلی إتیان ما أمروا به، وترک ما نهوا عنه.

فقلت له: فهل لله عزّ وجلّ مشیّه وإراده فی ذلک؟ فقال: فأمّا الطاعات فإراده الله ومشیّته الأمر بها والرضا لها والمعاونه علیها. وإرادته ومشیّته فی المعاصی النهی عنها والسخط لها والخذلان علیه.(1)

... در مرو خدمت امام علی بن موسی الرضا؟عهما؟ رسیدم و عرضه داشتم:

فرزند رسول الله ، برای ما از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرموده اند: "نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی است بین آن دو"، آیا معنای این سخن چیست؟

حضرت فرمودند:هر کس بپندارد خداوند اعمال ما را انجام می دهد سپس ما را بر آن معذب می دارد معتقد به جبر است، و هر کس گمان کند خداوند عزّ و جلّ امر خلق و رزق را به حجج خویش علیهم السلام واگذار کرده است قائل به تفویض شده است. قائل به جبر کافر است و معتقد به تفویض مشرک می باشد.

1- . عیون اخبار الرضا علیه السلام، 1/101 _ 102.


گفتم: یابن رسول الله ، پس امر بین آن دو چیست؟

فرمودند: وجود راه به سوی آنچه به انجام آن امر، یا از ترک آن نهی شده اند.

گفتم: آیا خداوند عزّ و جلّ را نیز در مورد آن مشیت و اراده است؟

فرمودند: اراده و مشیت خداوند در مورد طاعات، امر به آن و رضای به آن و کمک نمودن به آن است. و در مورد معاصی و گناهان اراده ومشیت او، نهی از آن، و خشم و نارضایتی از آن، و کمک نکردن بر آن است.

و نیز حضرت رضا علیه السلام می فرمایند:

من قال بالتشبیه والجبر فهو کافر مشرک، ونحن منه براء فی الدنیا والآخره.(1)

هر کس به تشبیه و جبر اعتقاد داشته باشد کافر مشرک است، و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم.

1- . عیون اخبار الرضا علیه السلام، 1/118.