دستۀ هشتم

منابع معرفتی انسان عبارتند از :

1 _ عقل .

2 _ حواس خمسه .

3 _ وهم وخیال .

4 _ قلب .

در روایات فراوانی ، هر یک از این منابع معرفتی به خصوص نام برده شده و رسیدن آن به ذات خالق تعالی نفی گردیده شده است و این بدان معناست که بین ساختار

وجودی مخلوق و ذات حق تعالی هیچ گونه مناسبت و سنخیّتی نیست و کاملاً مباینت حاکم است ، زیرا اگر کمترین سنخیت و تشابهی بر قرار بود از همان جهتِ تشابه و به همان مقدار ، معرفت به حقیقت حق تعالی ممکن می گشت و دیگر وجهی برای نفی شناخت ذات حق تعالی مطلقا نبود .

و حاصل آنکه استحاله معرفت ذات حق تعالی برای بشر دلیل تباین و عدم سنخیت بین او و مخلوق است و این عدم امکان وصول به ذات حق تعالی اختصاص به بشر ندارد بلکه ملائکه نیز چنین هستند .

به این روایات توجه کنیم :

1 _ عن امیرالمؤمنین علیه السلام : کذب العادلون باللّه إذ شبّهوه بمثل أصنافهم وحلّوه حلیة المخلوقین بأوهامهم وجزّوه بتقدیر مُنتج خواطرهم وقدّروه علی الخلق المختلفة القوی بقرائح عقولهم وکیف یکون من لا یقدّر قدره مقدرا فی رویّات الأوهام وقد ضلّت فی ادراک کنهه هواجس الأحلام لأنّه أجل من أن یحدّه ألباب البشر بالتفکیر أو یحیط به الملائکة علی قربهم من ملکوت عزّته بتقدیر .(1)

2 _ عنه علیه السلام : فمن ساوی ربّنا بشیء فقد عدل به والعادل به کافر بما نزلت به محکمات آیاته ونطقت به شواهد حجج بیّناته لأنّه اللّه الذی لم یتناه فی العقول فیکون فی مهبّ فکرها مکیّفا وفی حواصل رویّات همم النفوس محدودا مُصرَّفا .(2)

3 _ عن سیّد الشهداء علیه السلام : هو الواحد الصمد ما تُصوّر فی الأوهام فهو خلافه لیس بربّ من طرح تحت البلاغ ... احتجب عن العقول کما احتجب عن الابصار وعمّن فی السماء احتجابه عمّن فی الأرض .(3)

1- التوحید : 51 .

2- البحار : 4 ، 277 .

3- همان 4 : 301 .


4 _ روی عن الإمام الصادق علیه السلام : « إیّاکم والتفکّر فی اللّه فانّ التفکّر فی اللّه لا یزید إلاّ تیها » .(1)

5 _ روی عن الإمام الباقر علیه السلام : « ... طلبوا علم ما کفّوه حتی انتهی بهم الکلام إلی اللّه عزَّوجلَّ فتحیّروا فإن کان الرّجل لیُدْعی من بین یدیه فیجیب من خلفه أو یدعی من خلفه فیجیب من بین یدیه .(2)

6 _ عن امیرالمؤمنین علیه السلام : لا تناله الاوهام فتقدّره ولا تتوهمه الفطن فتصوّره ولا تدرکه الحواسّ فتحسّه ولا تلمسه الأیدی فتمسّه .(3)

7 _ عن الإمام الصادق علیه السلام : کلّ موهوم بالحواس مدرک بها تحدَّه الحواس ممّثلاً فهو مخلوق .(4)

8 _ عن امیرالمؤمنین علیه السلام : حجب العقول عن أن تتخیّل ذاته فی امتناعها من الشبه والشکل .(5)

9 _ عن الإمام الرضا علیه السلام : هو أجلّ من أن یدرکه بصر أو یحیط به وهم أو یضبطه عقل .(6)

10 _ عن الإمام الصادق علیه السلام : یا اللّه الکبیر الذی لایهتدی القلوب لکنه عظمته.(7)

11 _ عن أمیرالمؤمنین علیه السلام : عظم أن تثبت ربوبیّته باحاطة قلب أو بصر .(8)

12 _ عن الإمام الجواد علیه السلام : محرّم علی القلوب أن تحتمله وعلی الأوهام أن تحدّه وعلی الضمائر أن تصوّره جلّ وعزّ عن أداة خلقه وسمات بریّته .(9)

1- همان 3 : 259 .

2- همان 3 : 259 .

3- همان : 4 ، 254 .

4- البحار : 3 ، 29 .

5- التوحید : 73 .

6- همان : 252 .

7- البحار : 94 ، 374 .

8- نهج البلاغة . کتاب 31 .

9- البحار : 4 ، 154 .


13 _ عن امیرالمؤمنین علیه السلام : اذ هو تبارک وتعالی جعل علی أبصار القلوب الغطاء فلا فهم یناله بالکیف ولا قلب یثبته بالحدود فلا نصفه إلاّ کما وصف نفسه .(1)

14 _ عن الإمام السجاد علیه السلام : أنت فی غوامض سترات حجب القلوب .(2)

15 _ روی عن الإمام الحسین علیه السلام : « ... ولا یخطر علی القلوب مبلغ جبروته لأنّه لیس له فی الأشیاء عدیل .(3)

16 _ عن الإمام الصادق علیه السلام : سبحان من لا یعلم أحدٌ کیف هو إلاّ هو .(4)

17 _ عن أمیرالمؤمنین علیه السلام : ان کنت صادقا أیّها المتکلّف لوصف ربّک فصف جبریل ومکائیل وجنود الملائکة المقرّبین فی حجرات القدس مرجحنّین متولهة عقولهم أن یحدّوا أحسن الخالقین .(5)


1- همان : 90 ، 135 .

2- همان : 91 ، 128 .

3- همان : 4 ، 301 .

4- البحار : 3 ، 29 .

5- همان : 34 ، 124 .